Z projektu

Z projektu | Podróże badawcze

Chybie: W lipcu 2021 roku badania w Chybiu, siedzibie AKF „Klaps”, pierwszego wiejskiego amatorskiego klubu filmowego w Polsce, trwały niecałe trzy tygodnie. We wsi Chybie w południowej Polsce liczącej obecnie 3700 mieszkańców, niedaleko granicy z Czechami i Słowacją. Klub uznawany był w PRLu za producenta „erotycznego kina prowincjonalnego”, odnosił duże sukcesy na krajowych i międzynarodowych festiwalach filmów amatorskich oraz był gospodarzem festiwalu filmowego dla amatorów „Fabuła” (/Fiction) zainicjowanego przez jego członków na początku lat 70., który stał się ważnym miejscem spotkań AKFów z całej Polski, także z zawodowymi filmowcami. Udział Krzysztofa Kieślowskiego w jury w 1977 roku zaowocował wieloletnią relacją późniejszego światowej sławy reżysera i „Klapsa” jak i z jego instruktorem Franciszkiem Dzidą, który był wzorem dla bohatera Kieślowskiego w filmie fabularnym „Amator” („Filmamateur”, 1979). „Klaps” to jeden z nielicznych klubów, który przetrwał okres transformacji bez szwanku i bardzo dobrze udokumentował swoją historię. Na portalu „Gminne Archiwum Cyfrowe”, właśnie opracowano, zmontowano, zdigitalizowano, zabezpieczono i nieodpłatnie udostępniono zbiory archiwum filmowego „Klapsa”, zbierane i przechowywane przez 50 lat (8mm, 16mm i filmy wideo, fotografie, negatywy itp.), w tym ponad 70 dokumentów. W najbliższym czasie dojdzie do nich około 40 filmów fabularnych.


Obecny szef AKF „Klaps” i Gminnego Ośrodka Kultury (GOK) w Chybiu, Rafał Cymorek i jego koleżanka Anna Zachurzok udostępnili w celu badań Margarete Wach i jej współpracowniczce Cäcilii Wosnitzkiej całe klubowe archiwum (dokumenty, statuty, korespondencje, zaproszenia, plakaty, kroniki, zdjęcia) oraz obszerne archiwum filmowe (z ok. 120 filmami i 10 dokumentacjami o „Klapsie” i Franciszku Dzidzie), udzielili im również wywiadów i stali dla nich do dyspozycji z informacjami i poradami.


Dyskusja grupowa z członkami „Klapsa”, którzy byli w klubie od samego początku, odbyła się podczas ich spotkania w drugi wtorek każdego miesiąca.


17 lipca badaczki wzięły ponadto udział w 22. Pikniku Filmowym w amfiteatrze gminy Chybie, gdzie prezentowane są corocznie produkcje klubu.

W drugim tygodniu odwiedziły klubowy magazyn, w którym przechowywane są podczas trwającego akurat remontu pomieszczeń klubowych m.in. plakaty i drukowane zapowiedzi festiwalu „Fabuła”, pojedynczych filmów i innych wydarzeń. Podczas obszernego przeglądu tego wizualnego materiału archiwalnego Anna Zachurzok oprowadziła Margaretę Wach po zbiorach.


W tym samym tygodniu Margarete Wach przeprowadziła kilka indywidualnych wywiadów z członkami „Klapsa”, którzy pełnili różne funkcje w klubie od momentu jego założenia w 1969 roku. Jan Dzida, operator i często współautor filmów swojego nieżyjącego już brata Franciszka Dzidy, pokazał z tej okazji Margarete Wach zestaw swoich fotografii, w tym wielkoformatowe portrety aktorek amatorek we wspólnych filmach z lat 70.


W rozmowie z Kazimierzem Pudełko, jednym z założycieli klubu obok Franciszka Dzidy i Józefa Orawca, główny nacisk kładziono na jego zaangażowanie jako aktora naturszczyka i bohatera wielu filmów swoich kolegów i koleżanek.


Dzięki Danucie Ryszce, która przez dziesięciolecia odpowiadała za organizację festiwalu filmowego „Fabuła” i większości klubowych wydarzeń, Margarete Wach mogła uzyskać informacje o instytucjonalnym, administracyjnym i społeczno-politycznym tle historii „Klapsa” i jak klub radził sobie z cenzurą filmową.


Z Barbarą Lach Margarete Wach udało się również przeprowadzić wywiad z jedyną kobietą w historii klubu, która jako reżyserka zrealizowała dwa filmy: „Zabawy” („Gry”, lata 70.) i „Kasztany” („Kastanien”, 1970).


Więcej informacji: tutaj.


Podczas wywiadów w Chybiu powstał wizualny dziennik podróży Cäcilii Wosnitzkiej, która w narysowanych portretach zapisała naszych rozmówców i ich kluczowe wypowiedzi:



Warszawa 1: Pierwszy pobyt w Warszawie w maju/czerwcu 2021 został wykorzystany do zbadania zbiorów  Filmoteki Narodowej FN i Narodowego Instytutu Audiowizualnego NINA, które niedawno zostały połączone w FINA, Filmotekę Narodową — Instytut Audiowizualny. O ile w Filmotece Narodowej można było znaleźć ważne dokumenty, kroniki, książki i oryginalne plakaty z amatorskich festiwali filmowych z okresu badań, okazało się, że Instytut Audiowizualny dysponuje nieocenionymi zapasami filmów amatorskich, którym będzie poświęcona m.i. następna wizyta w Warszawie.

Za pośrednictwem Marcela Łozińskiego, nestora polskiego kina dokumentalnego, Margarete Wach przeprowadziła w Warszawie wywiady z dwoma uznanymi dokumentalistami, których praca kręci się wokół znalezisk archiwalnych i filmów amatorskich. Maciej Drygas we współpracy z Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie uruchomił projekt „Polskie Archiwum Filmów Domowych” i wykorzystuje filmy amatorskie we własnych filmach found footage. Maciej Cuske zainicjował utworzenie regionalnego archiwum filmowego w swojej rodzinnej Bydgoszczy, w którym bydgoskie filmy amatorskie od lat 30. XX wieku do dziś są digitalizowane, opatrywane dostępnymi informacjami i udostępniane w internetowym archiwum „Bydgoszcz na taśmie”. Oba archiwa zawierają bezcenny materiał filmowy amatorów, który wciąż czeka na naukowe opracowanie.

Wynikiem artystycznego projektu badawczego „Entuzjaści z Amatorskich Klubów Filmowych” Marysi Lewandowskiej i Neila Cummingsa oraz wystawy o tej samej nazwie w 2004 roku w CSW Warszawa / Centrum Sztuki Współczesnej w Zamku Ujazdowskim jest Archiwum Entuzjastów znajdujące się jako internetowe archiwum na stronie Muzeum Sztuki Współczesnej w Warszawie. Archiwum zawiera ponad 50 filmów amatorskich z kilkunastu amatorskich klubów filmowych, zdjęcia, dokumenty, plakaty i inne artefakty kultury wizualnej, a także dokumentację fotograficzną wystawy, która była do 2006 roku pokazywana w Londynie, Berlinie i Barcelonie i jest również udokumentowana w Narodowej Galerii Sztuki w Waszyngtonie. W ramach projektu „Wizualizacje niewidocznego” udało się nawiązać współpracę z Muzeum Sztuki Współczesnej w Warszawie i polsko-brytyjską artystką Marysią Lewandowską, aby móc zbadać i wykorzystać w projekcie archiwalne materiały z wystawy oraz filmy amatorskie z Archiwum Entuzjastów.



W rozmowie z światowej sławy reżyserem i producentem Krzysztofem Zanussim Margarete Wach zapytała go o jego początki w różnych warszawskich amatorskich klubach filmowych w drugiej połowie lat 50., a w szczególności o jego pracę w AKF „Nowa Huta” w planowanej socjalistycznej Nowej Hucie na początku lat 60., co pośrednio doprowadziło go do studiów filmowych w Łodzi i branży filmowej.



Konin: W maju 2021 odbyła się wizyta w AKF „Muza” w Koninie, którego opiekun artystyczny, Andrzej Moś, udzielił Margarete Wach dwudniowego wywiadu, zaprezentował jej klubowe archiwum fotografii, dokumentów i filmów oraz udostępnił zdigitalizowane filmy amatorskie, zdjęcia i kroniki do wykorzystania w ramach projektu.



Z tej okazji Joanna Sypniewska, odpowiedzialna za prasę Konińskiego Domu Kultury, przeprowadziła wywiad z Margaretą Wach na temat jej projektu dotyczącego kina amatorskiego w Polsce.



Poznań 1 + 2: Podczas pobytów badawczych w Poznaniu w 2020 i 2021 roku dr Margarete Wach przeprowadziła serię wywiadów z członkami amatorskiego klubu filmowego AKF „AWA”, m.in. z prof. dr hab. Mikołajem Jazdonem (Instytut Filmu, Mediów i Sztuk Audiowizualnych/Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu), filmowcami, operatorami i wykładowcami Piotrem Majdrowiczem i Januszem Piwowarskim oraz medioznawcą prof. dr hab. Marcinem Adamczakiem (Instytut Kulturoznawstwa/UAM Poznań, Szkoła Filmowa w Łodzi). W trakcie tych spotkań miała okazję obejrzeć prywatną kolekcję amatorskich filmów Piotra Majdrowicza oraz wraz z Januszem Piwowarskim zebrane materiały archiwalne w archiwum AKF „AWA” w Centrum Kultury „Zamek” na Zamku Cesarskim w Poznaniu. Marcin Kęszycki, aktor i od 1979 roku członek legendarnego alternatywnego teatru „Teatr Ósmego Dnia”, który był jednym z założycieli AKF „AWA” w 1971 roku, zarysował w kolejnym wywiadzie z jego indywidualnej perspektywy początki amatorskiego ruchu filmowego w Poznaniu i jego inwigilacji przez państwowe organy bezpieczeństwa.